|
Livour ha Skrivagner Livour ha skrivagner, setu lakaet e daou c'her un oberenn ken lies ; arzour, donezonet evit an arzoł, a vije marteze gwell. Ganet e Sarzhav (bro Wened), e oa chomet Langleiz stag mat ouzh ar maezioł, koulz ar vro evel an dud, ar Vretoned m'en doa dastumet o c'hanoł, primstuet o labourioł, treset o dilhad. Savet ag un tiegezh a-gozh, a-c'houde ouzhpenn 500 vloaz e Breizh, en deus gouezet mirout e hengounioł, ha lakaat ivez e dud en e dro da asantiń d'e c'halv a livour. Kentań durc'hadurioł e vuhez a zeue ag e voem dirak e eontred : René du GUERMEUR, breur e vamm, marc'heger, hoalus bras, marvet diwar e c'hloazadennoł er brezel 1914-18 ; Elie de LANGLAIS, breur e dad, maer Sarzhav, kuzulier meur, a ouie komz un tamm brezhoneg, digor ouzh ar re 'rall hag emroüs kaer. Perzhioł e dad-kuńv en doa a-du 'rall, Amédée de FRANCHEVILLE, spered lemm ha livour amatour ijinus anezhań. vet en deus e vugeliezh etre Kohanoł Surzhur (bro Wened) hag Argelčs-Gazot er Pireneoł, ma kare e dud chom er goańv heolietoc'h. En amveziadoł-se en devoe kelennerion er gźr. Levezonet kaer e voe e stuzegezh gant unan anezhe, ar beleg Carazé, kure en Argelčs, e lakaas da zizoleiń al lennegezh ha da garout Euskadi, c'hoazh m?en doa ezived da Vreizh. Abred kaer e plijas dezhań tresań ; harpet gant e vamm ha gant c'hoar e vamm e c'hounezas aotre e dad da heuliań kentelioł e skol an Arzoł Kaer e Naoned (1922) hag e re Paris (1926-1928). En diamen e Paris e kavas e dro da dostaat ouzh Breizh ha da zeskiń brezhoneg e unan el levrioł p'en doa amzer vak. Startaet e voe e vignoniezh gant Xavier V. HAAS en doa anavezet e Sarzhav, ha krouet liammoł gantań a badas tre d'ar fin dreo c'henhoal d'an engravań ha degemer an tiegezh HAAS e Paris Neuze e voe an arme, e gońje e Fontainebleau ; a drugarez Doue e oa kezeg, koadoł, mignoned... aet an den da Maréchal-des-logis-chef, ur c'haer a zisoc'h evit un arzour. Distro e Breizh, e ti e dud e Kohannoł en em roas da livań. Amzer ar Seiz Breur e oa, ma voe kevredet a dost en o arz breizhat liesdiskiblek, a c'hounezas seveniń Pabell Vreizh e Diskouezadeg etrevroadel Paris (1937) gwelout ar buhezskrid diaheul . Hag eń da ziazezań Labouradeg an Arz kristen gant an tisavour James Bouillé. Nav bloaz n'en doa ken evit bout anavezet, en arbenn ag ar brezel. Puilh ha turmudek e veze an amzer-hont kent ar brezel, un nevezadur bras e oa d'an arz e Breizh, pinvidik m'edo c'hoazh an Iliz e tro da adeiladiń ha da ginklań. A droc'h kaer e laboure, e save steuńvoł, e rae imbourc'hoł kalvezel, e c'houneze urzhiadoł daoust d'e oad yaouank. Dimeziń a rae er bloaz 1931 gant Annick Gazet du Chatelier (m'en devoe pevar a vugale), a voe un harp dezhań a-hed e vuhez hag a lakaas e oberenn da vout anavezet goude e dremenvan. Pa grogas ar brezel 1939-45 e voe enluet evit un « iskriv a vrezel », ma chomas da baouez e Gwened, ma ne spire ket ar c'hezeg da zeverrań e amzer ; plijet e vefe oc'h anaout broioł arall (Siria), hogen nac'het eo outań. Ezluet e 1940, ne zeue urzhiad ebet dezhań. E-doug pemp bloaz e voe Frańs o vevań un distro da zerou ar c'hantved, rekizet e oa ar c'hirri, arsavet an tredanań, dizurzhiet pep tra, amzer ar c'hirri dre gezeg a veze en-dro. Ne oa lec'h ebet mui d'an arzourion. E 1941 e rae e sońj mont da Roazhon ma voe barner arzel ha lennegel gant ar gelaouenn La Bretagne. A bouez bras e voe e staliadur e Roazhon ma lakaas e diegezh da zont. N'en doa ket ankouaet e c'hourenez a Reviz, e Roazhon neoazh e reas hiziviken e oberenn livour. Echu ar brezel e c'hounezas korvo ag ar frankiz vale a-benn andoniań e Breizh ha dre e veajoł e tiwanas oberoł stank : un diskouezadeg c'hlaouadennoł ha livadennoł war menezioł Arre, tresadennoł a-zivout enez Sun, e dud hag e lec'hioł, un albom diwar Sant-Maloł gwastet. E oberennoł diwezhań intret gant kement a werc'helezh e oant, hiviziken e voent awenet gant e faltazi. Kemm digemm ma veze « buhez un arzour » e 1948, ez asantas mont da gelenner da skol an Arzoł Kaer e Roazhon. Eurvezhioł frankiz a-walc'h en deveze evit derc'hel gant e oberennoł : Freskennoł, hentoł ar Groaz, Taolennoł, tresadennoł, Skeudennań levrioł hag engravań, Levrioł gallek pe vrezhonek, Stuiennoł kalvezel war al livań dre eoul Rannvelour touet, e oa emellet en « Emsav breizhat » ma c'hoarias ur roll a-bouez evit unvaniń skrivadur ar brezhoneg, ma skoazellas skignań al levrioł brezhonek gant Ar B.A.L.P. Kadoriad Kelc'h keltiek Roazhon, kensaver Kamp etrekeltiek ar Vrezhonegerion gant an Itron Vefa de BELLAING ha Ronan HUON, n'en doa ket paouezet a zifenn krog ar brezhoneg. O kuzuliań an eil, oc'h unvaniń ar re all, e veze digor e zor dalc'hmat e tro kreisteiz evit lezel e veurevezh gant al labour, rak ul labourer tenn e oa, sonn e vennantez, daoust d'e vin karadek. Un den a labour eo bet an hunvreer-se. Un imbourc'h pad eo bet e vuhez durc'haet d'ar gwellań ha d'ar gened « oc'h ober kalvar ha merzherinti un arzour », un doare klask d'ar Graal : Imbourc'h rinek en e oberenn lennegel, relijiel en e oberenn livour, Imbourc'h kalvezel e peurwellder al linenn koulz hag an diazez. E c'hoa d'ar peurwell en degase da gavout gwell e livadennoł diwezhań diwar goust e oberennoł koshoc'h, ken na zegouezhe dezhań distrujań taolennoł a-wezhall pe o zreiń a-benn o adarverań. Daoust e garantez ouzh Breizh en deus mennet reiń d'e oberenn ur par hollvedel ha deuet eo a-benn dreist-holl dre al lennegezh, gant e Technique de la peinture ą l?huile [Kalvezder al livań dre eoul] bet troet e japaneg hag en izelvroeg, e Roman du roi Arthur [Romant ar roue Arzhur] stag ouzh tem hollvedel ar moliaezh arzhuriat, bet kurunet gant Akademiezh Frańs. Siwazh, ned eo ket bet troet e levrioł e saozneg. Gopret bet e oberenn livour gant Priz Blumenthal e 1939 ha Priz New York e 1962. Prenet ma 'z eo bet e staliad engravadennoł gant Mirdi Breizh e Roazhoan e c'hello e oberenn skeudenner bezań gwelet gant an holl ; er savadurioł relijiel, digor ar pep muiań anezhe d'an dud, hag e Mirdi Leon e Lesneven e vo tro da zaremprediń e oberennoł ramzel. Marvet 69 vloaz, e Roazhon, da heul ur vuhez barr, hep bout peursevenet, e vefe bet plijet o lakaat e brezhoneg levrennoł all Roman ar roue Arzhur. Sońj hor bo ag un den yaouank dalc'hmat, brient ar re o tispartiań abred. R'en devo kavet ar peoc'h, a pa lavare : « ar brederi a zougan ennon ne arsavo nemet ganin ». Tugdual de LANGLAIS Troidigezh : Turiaw AR MENTEG
Ar Seizh Breur Un arvez arall ag e bersonelezh a vo dizoloet ganimp bremań. Ganet e Breizh en doa kavet e vreizhegezh hag a-hed e vuhez e voe abostol sevenadur Breizh hag ur stourmer anezhań. Da gentań e voe unan eus ar Seizh Breur [seizh, niver hud, un doare « Pléiade » a Vreizh']. E gwirionez, ouzhpenn seizh e voent' Gant Jeanne MALIVEL ha René-Yves CRESTON e voe diazezet an emsav sevenadurel-mań, e 1923. Arzourion yaouank anezhe, gred enne, e c'hoantaent nevezadur an arzegezh vreizhat, bet manet stag ouzh an togoł mod kozh, ar bragoł bras, pe ar volennad sistr, eleze ouzh ar « bretonirioł » gwallvrudet e doare Théodore Botrel. D'o heul e teuas meur a arzour yaouank donezonet, c'hoant gante pellaat diouzh hent o diaraogerion, mennet kentoc'h da glask an traoł diles. Arz Breizh en e bezh a vennent neveziń hag azasaat ouzh an amzerioł nevez, o virout dezhań e spesadelezh, dre gemm an arz diloc'h en un arz war emdreiń gant ar spered kelt. En emsav sevenadurel-mań e oa dreistholl Jeanne MALIVEL, met ivez James BOUILLÉ, Xavier HAAS, Georges ROBIN, hag ur bern re 'rall. Xavier DE LANGLAIS (LANGLEIZ) a voe en o mesk, an hini yaouankań ag ar bare. 18 vloaz ne oa ken pa 'z eas gante. A-bouez e voe an emsav-mań war lod ag e oberoł, an hini nebeutań anavezet d'an dud, an engravań. Mat eo lakaat meiz ez eo ungenezh oberoł hevelep arzourion vreizhat evit a sell an engravań. Evidon-me ne gav ket din ez afed re bell o lavarout ez eus bet ur wir skol gant an arzourion-mań, a-fet engravań atav, e doare skol Pont-Aven a-fet al livań' Meur a wezh e tegouezhas d'an engraverion labourat kevret, a-benn embann ur steudad sent Breizh da nebeutań, pep hini o vout karget ag un niver engravioł. Brav eo gwelout en deus pep unan graet diouzh e stil, kenstag mand eo neoazh an hollad, diouzh skoueraat mennoz ar skol a venegan amań. Bezań Seizh Breur a oa ur framm spered, un ivoul kuitaat al leur gozh, ur c'hlask d'an diles. Ne oa ket bet hevelep tuadur hep en devout krog war livouriezh LANGLEIZ. Ne venne ket ober « bretonirioł », eń ivez. Eno, a sońj din, e ranker klask diazez hevelep nac'h, pa felle dezhań bout feal da engouestl e yaouankiz. Ent diac'hinek e oa mennet da reiń d'e livadennoł un arvez hollvedel ha neptu, e sigur diankań diouzh an arzaeloł taolet war e ziaraogerion koulz ha war e gempredidi. Marteze e c'heller displegań arwarzh al livouriezh « testoł an amzerioł tremenet », disprizet a-walc'h gant ma zad, dre emdro prim hon sevenadur : hevelep livadennoł zo deuet neuze da destoł ag un amzer a zo bet, ezvezant enne donezon ha personelezh an arzour' Dianav e ve manet moarvat arzourion niverus hanterenn gentań an ugentvet kantved keneve d'ar reverzhi kalvezel-se. Ne oa ket neoazh gwell Vreizhad eget ma zad. Evit an abegoł displeget a-baouez, n'en doa ket c'hoantaet ma ve merket e livadennoł dre e orin ; dibaot a wezh e veze Breizh el lodenn-mań ag e oberoł. A-zifezh kaer en doa graet, me zo sur deoc'h, rak dre vras eo kement-se a zisklerias din un dro bennak a-zivout an argraf-se ma oan prederiet gantań' Mennet e oa da chom en eńvor evel ul livour klasel ha neket evel test e amzer. LANGLEIZ a oa a-genglot gant James BOUILLÉ, Labouradeg vreizhat an Arz kristen a ziazezjont, o oberenn glokań o vout chapel Skolaj Sant-Jozeb Lannuon, m'o doa prederiet war bep munud, betek an dilhad oferenn, bet sevenet e Labouradeg liderezhel an Itron de PLANHOL, e diazalc'h Labouradeg vreizhat an Arz kristen. Aet James BOUILLÉ da anaon goude reuz 1945, da heul e vac'hadur direizh, ne chomas ket bev Labouradeg an Arz kristen war-lerc'h e ziazezer. Diwezhań kadoriad ar Seizh Breur e voe LANGLEIZ war-lerc'h ar brezel. N'edod ket ganti ken hag ez eas an emsav da get e unan hep dale pell. Gaėtan de Langlais Troidigezh : Turiaw AR MENTEG - Ar Men n°52
et 55 de Daniel Le Couėdic - Istor Breizh n°1
de Daniel Le Couėdic |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
